X
تبلیغات
انجمن ترويج وآموزش کشاورزی چیا - مهارتهای ارتباطی در خدمت توسعه روستائی
  • توضیح عکس اول
  • توضیح عکس دوم
  • توضیح عکس سوم

آخرین مطالب ارسالی

مهارتهای ارتباطی در خدمت توسعه روستائی

 

چکیده :

       متولی اصلی انتقال دانش و مهارت و همچنین تغییر بینش و نگرشها در جوامع روستائی بخش ترویج کشاورزی می باشد.    کانال ارتباطی یا ابزارترویج برای انتقال دانش و مهارت به بهره برداران، انواع روشهای ترویجی می باشد . برای افزایش بهره وری و تسریع در دستیابی به اهداف مورد نظر فعالیت های ترویجی باید از مناسب ترین روشها به صحیح ترین نحو استفاده شود. عدم توجه و دقت در هریک از دو مورد مذکور، دستیابی به اهداف را غیر ممکن و یا باعث صرف هزینه و اتلاف وقت بیشتر خواهد شد.    این تحقیق در پی پاسخ به سئوالاتی است شامل:  روشهائی که مورد استفاده قرار گرفته اند، استانداردهای اجرائی و عوامل موثر در انتخاب این  روشها، موانع اجرائی روشهای مختلف ، مناسب ترین روشها در شرایط مختلف برای گروههای مختلف بهره برداران کدامند ؟        برای دستیابی به اهداف تحقیق ضمن بررسی کتابخانه ای سوابق، با بهره گیری از پرسشنامه  با شیوه نمونه گیری خوشه ای، نظرات کارشناسان  و مجریان برنامه های ترویجی مربوطه جمع آوری وبا استفاده از نرم افزار SPSS   نسبت به جمعبندی اطلاعات، توصیف داده ها و تعیین همبستگی ها ، محاسبه رگرسیون و تجزیه وتحلیل داده ها اقدام گردید .       مناطق مورد مطالعه پژوهش شامل استانهای آذربایجان غربی ، لرستان ، قم ، خراسان ، فارس ، مازندران وستاد معاونت ترویج ونظام بهره برداری بوده است.   با توجه به نتایج تحقیق بیشترین روشهای مورد استفاده به ترتیب : آموزش رو در رو، کلاس آموزشی، بازدید ترویجی، جلسات ترویجی، نمایش فیلم، نشریه ، بروشور ترویجی و پوسترابراز شده است. بطور کلی بیشترین استفاده به ترتیب از روشهای انفرادی ، روشهای گروهی و روشهای انبوهی  ابراز شده است.    موثر ترین عامل در انتخاب روشها به ترتیب : اعتبارات ترویجی، رغبت و تمایل کشاورزان، محدودیت اعتباری، آشنائی مروجان از روشها ، اهداف مورد نظر برنامه های ترویجی ، سهولت و راحتی اجرای روش، سطح تحصیلی مخاطبین و محتوای  موضوعات برنامه عنوان گردیده است.    اکثریت پاسخگویان به عدم وجود دستورالعمل برای بیشتر روشهای ترویجی اشاره داشته اند.   بین بعضی ویژگیهای پاسخگویان (شامل: سطح تحصیلات آنها، سابقه خدمت ترویجی ورشته تحصیلی) و نظراتشان در مورد میزان تاثیر بعضی عوامل در انتخاب و بکار گیری روشهای ترویجی همبستگی معنی داری مشاهده شد .    پیشنهاد می گردد که ضمن آموزش کافی به کار کنان ترویج، با بهره گیری از رهیافتهای مشارکتی و انتخاب و استفاده از روشهای آموزشی ترویجی متناسب با مراحل مختلف پذیرش نوآوری ( آگاهی، علاقمندی، ارزیابی، آزمایش و پذیرش)، دستیابی به اهداف ترویجی را ملموس تر و سریع تر حاصل نمایند.     برای هر یک از  روشهای ترویجی ، دستورالعمل دقیق اجرائی تنظیم و ابلاغ گردد، و در اختیار کلیه مروجان قرار گیرد.        تلفیق مناسب روشهای مختلف با امکان تصمیم گیری مناسب در هر منطقه در کلیه برنامه ها پیش بینی و مد نظر واقع شود.

کلمات کلیدی :   روش های ترویجی،   ارزشیابی،  فعالیت های ترویجی 

مقدمه :

        بدون استفاده از اطلاعات و دانش فني، دستيابي به توسعه و تحولات مفيد اقتصادي ، اجتماعي و فرهنگي غير قابل تصور است .     بخصوص ، دستيابي به توسعه كشاورزي وروستائي، افزايش توليد، امنيت و سلامت مواد غذائي مورد نياز جمعيت رو به رشد جامعه و همچنين افزايش درآمد و رفاه جوامع روستائي مستلزم تامين نيازهاي اطلاعاتي ودانش فني روستائيان مي باشد . یا به عبارت دیگر يكي از مهمترين عوامل دستيابي به توسعه كشاورزي استفاده از اطلاعات و دانش فني وتوسعه منابع انساني مي‌باشد و  به همين دلايل  همة دولتها خود را موظف به تامين شرايطي مي دانند كه كشاورزان به توانند به اطلاعات فني مورد نياز فعالیت های خود به سادگي ، سهولت و سرعت ممكن دست يابند.  و اين وظيفة دولت غالباً از طريق  ترويج كشاورزي تحقق مي يابد .       لذا اين نهاد ترويج كشاورزي است كه وظيفه دارد در چارچوب برنامه هاي مدون ، پس از تصويب، با استفاده از اعتبارات اختصاص داده شده به بهترين نحو ممكن و با استفاده از روش هاي مناسب در حد اقل زمان زمينه سازي لازم را براي حد اكثر انتقال اطلاعات ميسر سازد  به نحوي كه ضمن تغييرات مطلوب در دانش ، بينش و مهارت كشاورزان به تغييرات رفتاري منتهي گردد كه افزايش كمي و كيفي توليدات كشاورزي را با حداقل هزينه ممكن سازد(حجازی،1363) .

      از آنجائيكه در نظام ارتباطي كه براي انتقال مطالب آموزشي به فراگيران سازماندهي مي شود كانال ارتباطي مورد نياز و مورد استفاده همان روش هاي ترويجي مي باشد ،  لذا روشهاي ترويجي يكي از اجزا مهم فرايند ارتباطي است كه براي انتقال اطلاعات و دانش فني  مورد استفاده واقع مي گردد (شهبازی، 1354).

     در ارزشيابي هائي كه از فعاليت هاي ترويجي بعمل آمده به اين نتيجه رسيده اند كه در موارد زيادي ترويج كشاورزي  نتوانسته است در انتقال دانش و اطلاعات مورد نياز  به موفقيت كامل مورد انتظار دست يابد ولذا غالباً مشاهده شده است كه سازمانهاي ترويجي به جاي ارزيابي دقيق روش هاي انجام شده واصلاح آنها براي تسريع در امر انتقال فناوري ها تصميم به تغيير كلي رهيافت هاي مورد اجرا گرفته اند كه انجام اين تغييرات غالباً نياز به دگرگوني هاي ساختاري و يا تغيير وظايف سازماني داشته كه معمولاً در قالب طرح و تصويب پروژه هائي جديد و توام با صرف هزينه و وقت بسيار زيادي مي باشند.      حال آنكه احتمال دارد عدم دستيابي به  موفقيت ها ي مورد انتظار، به دليل عدم انتخاب روش هاي ترويجي متناسب با شرايط باشد و يا آنکه دلیلش عدم اجراي صحيح و بموقع روشهای ترویجی باشد.   بنابراين  ترويج علاوه بر تلاش براي بهبود فعاليت هاي مربوطه و استفاده بهينه از روشهاي ترويجي ضرورت دارد كه مستمراً كليه مراحل اجراي برنامه هاي خود ازجمله روشهاي ترويجي بكار گرفته شده را مورد ارزشيابي قرار دهد تا بتواند با كمترين هزينه و در حداقل زمان نسبت به افزايش سطح اطلاعات و دانش فني  ونهايتاً تحول و تغييرات اساسي در دانش ، بينش و مهارت توليد كنندگان بخش كشاورزي كه هم از اهداف اساسي ترويج كشاورزي بوده وهم يكي از شاخص هاي مهم ارزيابي توسعه مي باشد عملاً توفيق حاصل نمايد.

       بهمين دليل در اين پژوهش نيز در نظر است ضمن ارزشيابي روشهاي ترويجي بكار گرفته شده در فعاليت هاي ترويجي  راهكارهاي مناسب در حد توان ارائه گردد.

فرضيات این پژوهش که بخشی جنبة توصيفي و تعدادي نيز شامل روابط علّي معلولي بوده اند به شرح زير می باشند:

 1 – به نظر مي رسد كه مجريان ترويجي با همة روشهاي ترويجي موجود آشنائي نداشته باشند.

 2- به نظر می رسد روشهای مختلف ترویجی از نظر مجریان، درجات مطلوبیت متفاوتی دارند.

 3- به نظر مي رسد مهمترين و اصلي ترين روش در اجراي فعالیت های ترويجي روش برگزاري كلاسهای آموزشي باشد.

4- به نظر مي رسد  مجريان و مروجان ترويج روشهاي  ترويجي را بدون توجه به موضوع برنامه انتخاب وبكار مي بندند

 5-  به نظر مي رسد روشهاي ترويجي بدون توجه به شرايط مخاطبان انتخاب مي گردد.

     6-  به نظر مي رسد بین وجود وسایل و امکانات و استفاده از آنها همبستگی معنی داری وجود دارد.

      7-  به نظرمی رسد بیشترین میزان دستیابی به اهداف ترویجی در روش آموزش رو در رو می باشد.

      8- به نظرمی رسد عوامل مختلفی در انتخاب و بکار گیری روشها موثرند.

9-  به نظرمی رسد اعتبارات بیشترین میزان تاثیر را در انتخاب و بکار گیری روشهای ترویجی دارد.

     10-  به نظرمی رسد روش های آموزشی انبوه از روشهای اولویت دار در واگذاری به بخش خصوصی باشند.

     11-  به نظرمی رسد اجرای روشهای ترویجی بدون دستورالعمل و آئین نامه صورت می گیرد.

     12-  به نظرمی رسد از روشهای مختلف بصورت تلفیقی استفاده نمی شود.

 اهمیت این پژوهش از این لحاظ است که   استفاده از اطلاعات و دانش فنی و توسعه منابع انسانی یکی از مهمترین  عوامل دستیابی به توسعه کشاورزی و روستائی است .  از طرفی ابزار اصلی انتقال سریع دانش و اطلاعات به کشاورزان روش های ترویجی است که توسط نهاد ترویج کشاورزی بمنظور تغییرات مطلوب در دانش و مهارت کشاورزان مورد استفاده قرار می گیرد .  انتخاب روش های ترویجی مناسب و بکار گیری درست آنها اهمیت و نقش قابل توجهی در موفقیت برنامه های ترویجی و تحقق اهداف دارد.     لذا ارزشیابی و سنجش اثربخشی روشهای ترویجی اجرا شده برای بازنگری در روشها و تسریع و تسهیل فعالیت های ترویجی و تحقق اهداف آنها امری ضروری است که تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

       اهدافی که این پژوهش داشته است شامل: تعیین روشهای ترویجی موجود مورد استفاده در اجرای فعالیت های  ترویجی،

تعیین اولویتهای استفاده از روشها،   بررسی نحوه اجرای روشها،      تعیین موانع ومحدودیت ها در بکارگیری روشها،  دستیابی   به شاخص های مناسبی برای بکار گیری صحیح انواع روشهای ترویجی می باشد.

       برای دستیابی به اهداف این تحقیق ضمن بررسی کتابخانه ای سوابق، با استفاده از پرسشنامه طراحی شده، نظرات کارشناسان  و مجریان برنامه های ترویجی در سطوح مختلف ستادی و اجرائی در مناطقی که با شیوه نمونه گیری خوشه ای مشخص شده است جمع آوری وبا استفاده از نرم افزار آماریSPSS   نسبت به جمعبندی اطلاعات، توصیف داده ها و تعیین همبستگی های بین داده ها و محاسبه رگرسیون و تجزیه وتحلیل داده ها اقدام گردیده است .

     پاسخگویان پژوهش شامل کارشناسان ، تکنسین ها ، کارکنان ومروجین شاغل در بخش ترویج که ارتباط مستقیم وغیر مستقیم با اجرای فعالیت های ترویجی دارند می باشند. که ا زبین آنها با روشهای مناسب آماری تعداد 350 نفر انتخاب که پاسخگوی سئوالات پرسشنامه های تحقیق بودند. مناطق مورد مطالعه پژوهش شامل استانهای آذربایجان غربی ، لرستان ، قم ، خراسان ، فارس ، مازندران وستاد معاونت ترویج ونظام بهره برداری می باشند. از بین مناطق مورد مطالعه، استان آذر بایجان غربی با در نظر گرفتن8/18 درصد پاسخگویان بیشترین تعداد را به خود اختصاص داده است.

مبانی نظری و پیشینه های موضوع:

        بر اساس مبانی نظری صاحبنظران میتوان نتیجه گیری نمود که روش های ترویجی – ابزارها و راهکارهایی در جهت ایجاد تغییر در دانش ، بینش و مهارت روستاییان و کشاورزان و همچنین انتقال نوآوری ها به آنان است .  با توجه به مراحل پذیرش نو آوری ها که شامل آگاهی ، علاقه ، ارزشیابی ، آزمایش و پذیرش است و ماهیت و وضعیت ویژه ای که مخاطبین در هر مرحله دارند می بایست از روش و ابزار ترویجی مناسب برای هر مرحله استفاده گردد .

      روش های ترویجی به سه دسته عمده شامل روش های انبوهی ، گروهی و انفرادی تقسیم گردیده اند. برای تغییر در دانش و بینش ، روش های انبوهی و گروهی و برای تغییر در مهارت روش های انفرادی و تا حدودی بعضی روش های گروهی کارآمدتر میباشند .  درمراحل انتقال نوآوری نیز هر چه این فرایند از مرحله آگاهی به سمت مرحله پذیرش پیش می رود استفاده روش ها نیز از انبوهی به سمت گروهی و سپس انفرادی  در تغییر باید باشد بدین معنی که در مرحله آگاهی  روش های انبوهی ، در مرحله علاقه وارزشیابی، روش های گروهی،   و در مراحل آزمایش وپذیرش ، روش های انفرادی کارآمدترند .  با توجه به تعداد مخاطبین تحت پوشش از نظر هزینه سرانه ، روش های انبوهی کم هزینه تر از روش های گروهی،  و روش های گروهی کم هزینه تر از روش های انفرادی است .

     با توجه به اهمیت ارتباط و نوع آن در فرآیند برنامه های ترویجی ، نوع ارتباط در روش های انبوهی یک سویه و بدون مشارکت مخاطبین است .  در روش های انفرادی ارتباط کاملاً دو سویه و با مشارکت کامل مخاطب همراه است .

       انتخاب روش ترویجی مناسب علاوه بر موارد ذکر شده به ویژگی های مخاطبان از نظر سن ، سواد ، میزان پذیرش و همچنین به اهداف و محتوای برنامه آموزشی ترویجی ، نیاز آموزشی ، شرایط محیطی ، منابع مالی ، میزان مشارکت مخاطب و بسیار ی موارد دیگر بستگی دارد .

     پژوهش های انجام شده در زمینه روش های ترویجی و تاثیر آنها نشان می دهد که انتخاب روش ترویجی مناسب با توجه به شرایط منطقه ای متفاوت است . روش های موثر در یک منطقه ممکن است در منطقه دیگر مناسب و موثر نباشد .     

     آزمون روش های جدید می بایست با مشارکت گروههای هدف و در موقعیت های واقعی صورت گیرد.  در آموزش انفرادی ارتباط کاملاً دو سویه و باز خورد کامل است . 

     مطالعات انجام شده نشان داده است که تلفیق چند روش مختلف در موفقیت و اثر بخشی برنامه ترویجی مناسب تر و مطلوب تر از بهره گیری از یک روش خاص می باشد .

      برخی از پژوهش ها نشان می دهد که علی رغم پیشرفت های موجود در رسانه های دیداری و شنیداری هنوز هم رسانه های نوشتاری که از قدیمی ترین رسانه های  مورد استفاده بوده اند جایگاه مطلوبی در برنامه های ترویجی دارند .

     در برخی مطالعات مشابه در خصوص مقایسه  روش های ترویجی ، روش های: سخنرانی و بحث ، حل مسئله و آموزش انفرادی مستقیم مطلوب تر از سایر روش ها بوده و ابزار های کمک آموزشی برتر شامل پروژکتور ، اور هد ، اسلاید  و تخته سیاه (یا وایت برد) بوده است  .

روش تحقیق:

     پژوهش حاضر كه تحت عنوان ارزشيابي روشهاي ترويجي بكار گرفته شده در اجراي فعالیت های ترويجي طراحي و به مورد اجرا گذاشته شد،   به بررسي نظرات ، ديدگاه ها و قضاوت هاي برنامه ريزان و مجريان فعالیت های ترويجي در خصوص بكار گيري انواع روشهاي ترويجي مي پردازد.  براين اساس پژوهشي از نوع پيمايشي با جامعه آماري مجريان و برنامه ريزان داشته است كه در آن ضمن بررسي فرضيات توصيفي ، تعدادي فرضيات علًي معلولي نيز مورد توجه قرار گرفته است.

    از طریق مطالعات كتابخانه اي ، گزارشات فني ترويجي ، اسناد ، مدارك ، مقالات داخلي و خارجي اطلاعات لازم جمع آوري و مورد تجزيه وتحليل قرار گرفته و نظرات مجريان و برنامه ريزان ترويجي مورد قضاوت واقع شده است .

اين تحقيق از نوع تحقيقات ارزشيابي مي باشد كه در آن از طريق يك مطالعه پيمايشي با بهره گيري از پرسشنامه اي متناسب اقدام گردیده است.

جامعه نمونه آماری :

جامعه نمونه شامل 380 نفر از کارکنان ترویج بوده است که 350 نفر آنها از شش استان انتخابی (به روش خوشه ای تصادفی)شامل استانهای خراسان، قم، لرستان، مازندران، فارس، و آذربایجان غربی  و 30 نفر از حوزه ستادی معاونت  ترویج و نظام بهره برداری وزارت جهاد کشاورزی می باشد.

      از هر استان 30 درصد شهرستانها به صورت انتخاب تصادفی مشخص ودر سطح هر شهرستان  انتخاب شده با هماهنگی ادارات ترويج و مشاركت مردمي شهرستان، بخش و مراکز تابعه شهرستان مربوطه بین 20 تا 100 درصد کارشناسان ترویج به صورت تصادفی انتخاب و مورد پرسش واقع شده اند .

كارشناسان ستادي ترويج در استانهای انتخاب شده و همچنين كاركنان ستادي معاونت ترويج ونظام بهره برداري كه مستقيماً درگير برنامه ريزي يا سياست گزاري فعاليت ها و برنامه هاي ترويج مي باشند بعنوان عوامل برنامه ريز در جامعة نمونه مورد مطالعه قرار داشته اند.

به منظور تعیین حجم کلی نمونه ای که باید از جامعه مورد مطالعه انتخاب گردد و این افراد پاسخگوی پرسشنامهء تحقیق باشند از فرمول کوکران به شرح ذیل استفاده شد:

حجم نمونه :n           حجم جامعه: N          واریانس جامعه: S               احتمال داشتن صفت مورد نظر: P

احتمال نداشتن صفت مورد نظر: q   تی استیودنت که برای جامعه بالاتراز 120 در سطح 5% برابر  96/1 می باشد:                                                                                                             N t²Pq                    t²S²       N

n=------------------       یا      n = ----------------------     

      N d² + t²S²                          (N-1) d² + t²Pq              

     با عنایت به فرمولهای فوق الذکر و اطلاعات بدست آمده از پیش آزمون پرسشنامه های طرح،   حجم نمونه مورد مطالعه با توجه به آنکه جامعه آماری مورد نظر تحقیق حدوداً 2000 نفر می باشند، برابر با 320 نفر برآورد گردید.

ابزار تحقیق

    ابزار تحقیق، یک پرسشنامه بوده است که برای طراحی آن اسناد ومدارك موجود درزمينة موضوع مرتبط با روشهاي ترويجي، جمع آوري و نسبت به استخراج شاخص هاو معيارهاي مناسب به شرح زیراقدام و در پرسشنامه مورد استفاده واقع شد:

-          ويژگيهاي شخصي و حرفه اي پاسخگويان

-          وضعيت امکانات، تسهیلات و ابزار کمک آموزشی موجود و میزان استفاده از آنها

-  نوع روشهاي آموزشی- ترويجي مورد استفاده وحجم عملیات با استفاده از هر روش در سطوح مختلف

-          وضعیت اهداف در برنامه های آموزشی ترویج

-          نوع اهداف ومیزان دستیابی به آنها از طریق روشهای مختلف آموزشی مورد استفاده

-  میزان آشنائی کارشناسان ترویج و مروجان با فرایند و مراحل پذیرش و نوآوری و توجه به آنها در انتخاب روشهای ترویجی

-          نقش کشاورزان در برنامه ریزی و تعیین اهداف آموزشی ترویج

-  میزان توجه و استفاده از تلفیق روشهای مختلف ترویجی برای رسیدن به یک هدف ترویجی

-          چگونگی تدوین مطالب آموزشی برای هرروش ترویجی برنامه ریزی شده

-          نحوه ارزشیابی روشهای ترویجی

-  عوامل موثر در انتخاب یا عدم انتخاب و بکار گیری روشهای ترویجی (22 عامل و یک سوال باز)

-  بررسی تاثیر علل ویژه ( راحتی و سهولت اجرای روش، کم هزینه بودن روش ، کمبود امکانات فنی،کمبود نیروی انسانی، درج نوع روش در برنامه ابلاغی) برای هریک از روشهای ترویجی بکار گرفته شده در منطقه

-          میزان دانش و مهارت مامورین ترویج در بکار گیری هریک از روشهای ترویجی

-          میزان حضور، مشارکت و استقبال کشاورزان از روشهای مختلف

-          نقش قیمت و ارزش محصولات در انتخاب روشهای مختلف ترویجی

-          تعیین روشهائی که برای کشاورزان خرده مالک ( کم زمین) مناسب و موثر ترند.

-          ارزیابی روشهای مختلف ترویجی از نقطه نظر:

1.   قابلیت واگذاری به بخش خصوصی

2.   دارا بودن دستورالعمل

3.   مناسب تر بودن برای افراد کم سواد.

     از 350 پرسشنامه توزیعی در سطح استان ها 290 پرسشنامه و از 30 پرسشنامه توزیعی در ستاد معاونت ترویج و نظام بهره برداری 18  پرسشنامه واصل گردید که با تجزيه وتحليل اطلاعات بدست آمده از 308پرسشنامه تکمیل شده طرح، در مرحلة اول با بهره گيري از فراواني ها ، انحراف معيار و ضريب تغييرات آنها به توصيف اطلاعات اقدام شد.  در مرحلة دوم با عنايت به فرضيه هاي مورد نظر نسبت به تحليل آنها اقدام گردید.  نرم افزار آماري مورد استفاده نيز SPSS  بوده است كه اطلاعات پرسشنامه هاپس از كد گذاري وارد رايانه شده و محاسبات و خروجي هاي لازم ازآن براساس اهداف و فرضيات مورد نظر انجام شد.

 متغيرهاي پژوهش:

1- متغير وابسته:  در اين تحقيق، بکارگیری روشهاي ترويجي است که شامل روشهاي انفرادي، گروهي و انبوهي مختلفی می باشد .

2-متغيرهاي مستقل:  به شرح ذيل مي باشند:

  • سطح تحصیلی مخاطبان و بهره برداران تحت پوشش           
  • سطح بهره برداری واحد فعالیت مخاطب                                                                                                                      
  • ارزش مواد و محصولات تولید شده                                                                                                                                   
  • امکانات و تجهیزات                                                                                                                                                  
  • داشتن دستورالعمل یا آئین نامه اجرائی                                                                                                                  
  • آشنائی و اطلاع مربیان ومروجان از روشها                                                                                                                    
  • سهولت و راحتی بکار گیری روش                                                                                                                              
  • محتوا و موضوعات مورد نظر                                                     
  • اهداف مورد نظر در فعالیت های ترویجی                                                                                                                                         
  • اعتبارات فعالیت های ترویجی                                                                                                                                       
  • همکاری سایر نهادها و ارگانها در فعالیت های ترویجی                                                                                                             
  • رغبت و تمایل کشاورزان                                                                                                                                                                                                                                   
  • کمی اطلاع از نحوه بکار گیری یک روش                             
  • نداشتن مهارت کافی در بکار گیری یک روش                                                                                                        
  • نداشتن وسایل و امکانات لازم                                             
  • کمبود وسیله نقلیه                                                           
  • نبود برنامه یا طراحی نامناسب برنامه های ترویجی             
  • محدودیت اختیار در انتخاب و یا بکار گیری روشها             
  • ارزشیابی نامناسب از تلاشهای ترویجی انجام شده            
  • محدودیت اعتبار                                                                
  • برنامه و خط مشی ابلاغی توسط مسئولین                                                                                                                      
  • میزان دسترسی به ایستگاهها و واحدهای تحقیقاتی

           برای بررسی آمارهای توصیفی ازمقایسه فراوانی ها، درصدها و میانگین ها استفاده شد و برای آمارهای تحلیلی و استنباطی از تحلیل همبستگی (ضریب همبستگی[1] ) بین متغیر ها بهره برده شد.  در مواردی که متغیر های مورد مقایسه پارامتری بودند از ضریب همبستگی پیرسون[2] و چنانچه ناپارامتری بودند از ضریب همبستگی اسپیرمن[3] استفاده شده، و مواردیکه هردو متغیر یا یکی از آنها در مقیاس ناپارامتری بودند از ضریب همبستگی کندال تو[4] استفاده گردیده است.

 نتایج و بحث:

     الف) نتایج توصیفی

       جنسیت پاسخگویان شامل 4/91درصد مرد و6/8 درصد زن می باشند. میانگین سنی پاسخگویان مورد مطالعه 5/39 سال می باشد که بیشترین فراوانی پاسخگویان د رطبقه سنی 44-39 ملاحظه می گردد.

       بیشترین فراوانی مشاهده شده پاسخگویان در سطح تحصیلی لیسانس می باشد که 65درصد آنها را شامل می شود. 6/11 درصد پاسخگویان نیز دارای مدرک تحصیلی فوق لیسانس می باشند  و مابقی در مقطع کاردانی و دیپلم می باشند.

رشته های تحصیلی 78درصد پاسخگویان، کشاورزی و رشته های مربوطه می باشد، در این خصوص بیشترین درصد پاسخگویان که7/32درصد آنها را شامل می شود دارای رشته تحصیلی زراعت واصلاح نباتات می باشند . نزدیک به 22 درصد پاسخگویان نیز دارای رشته های تحصیلی غیر کشاورزی می باشند. این نکته مهم قابل توجه است که تنها 17 درصدپاسخگویان دارای رشته تحصیلی ترویج کشاورزی بوده اند.

       3/24 درصدپاسخگویان در سمت های مدیریتی ، 2/40 درصد کارشناس ترویج ، 4/10 درصد مروج دولتی ، 9/19 درصدکارمند وکارشناس اجرایی و2/5درصد نیز سرباز سازندگی بوده اند که مستقیم و یا غیر مستقیم در اجرای فعالیت های ترویجی نقش دارند.

     متوسط سابقه کار کلی پاسخگویان 2/15 سال می باشد، این در حالی است که متوسط سابقه کار آنها در بخش ترویج 55/11سال می باشد.

     از بین 19 مورد امکانات وتجهیزات مشخص شده(در جدول 1)  شامل سالن نمایش فیلم ، کلاس آموزشی ، سالن سخنرانی ، دستگاه اورهد ، دستگاه اسلاید، دستگاه اوپک ، دستگاه ویدئو ، ویدئو پروژکتور ، دوربین عکاسی ، تلویزیون ، وایت برد، دوربین فیلم برداری ، نوار وفیلم آموزشی ، رادیو، کامپپوتر ، تلفن ، تلفن گویا ، فکس  واینترنت ، وضعیت وجود آنها برای پاسخگویان به شرح مندرج در جدول ذیل می باشد . ضمن آنکه در ستون سمت چپ وضعیت استفاده از آنها نیز مشخص شده است:

جدول شماره 1- وضعیت دسترسی و استفاده از وسایل کمک آموزشی

امکانات

وجود وسایل

استفاده از وسایل

تلویزیون                   

86%

1/84%

دوربین عکاسی           

87%

4/86%

ویدئو پروژکتور             

36%

37%

دستگاه اپک             

7/36%

7/35%

فکس:                    

2/41%

4/36%

دستگاه اورهد           

5/44%

2/41%

دوربین فیلم برداری   

3/51%

1/47%

سالن سخنرانی           

9/52%

2/55%

دستگاه اسلاید           

2/55%

3/52%

نوار وفیلم آموزشی:   

5/69%

6/66%

کامپیوتر:                 

5/70%

9/64%

رادیو:                    

7/73%

6/61%

دستگاه ویدئو           

5/79%

76%

کلاس آموزشی        

5/79%

6/78%

تلفن                      

7/87 %

86%

وایت برد                 

6/88%

86%

تلفن گویا                

4/9

8/8%

اینترنت                 

6/28%

1/22%

سالن نمایش فیلم           

7/22%

4/21%

 

     وضعیت استفاده ازانواع روشها ورسانه های ترویجی که بعنوان یکی از اهداف مورد تحقیق برای 29 روش ورسانه مشخص شده در پرسشنامه بوده است به شرح جدول شماره 2  می باشد.

جدول شماره 2- وضعیت استفاده ازانواع روشها ورسانه های ترویجی در مناطق مختلف از نظر پاسخگویان

روش ترویجی

درصد پاسخگویان که استفاده از روش هارادر منطقه ابرازداشته اند

آموزش روردر رو

8/82

پرچم صحرایی   

8/21

تماس تلفنی

6/63

کلاس آموزشی                     

1/84

کارگاه آموزشی                     

6/77

بازدید ترویجی                        

6/78

جلسات ترویجی

74

مزرعه نمایشی                      

2/67

نمایش طریقه ای                    

2/29

نمایش نتیجه ای                     

4/36

طرح تحقیقی- ترویجی               

8/57

طرح تحقیقی- تطبیقی               

7/37

هفته انتقال یافته ها                 

9/42

روز مزرعه                          

4/49

تاتر ترویجی                             

5/18

شیوه های مشارکتی                 

2/28

نمایش فیلم                            

5/70

استفاده از عکس اسلاید          

7/59

تابلو وپلاکارد

4/  60

برنامه رادیویی                    

9/41

برنامه تلویزیونی                 

3/39

نشریه ، بروشور ترویجی      

8/70

پوستر                              

4/71

تلفن گویا                         

4/8

اینترنت                               

13

نمایشگاه ترویجی               

7/36

جشن محصول                   

1/45

جشنواره                           

2/29

پیام نویسی در معابر

6/39

             

    

       

      عوامل مختلف ومتعددی می تواند در انتخاب وبکارگیری روشهای ترویجی موثر با شد ، وضعیت نظرات پاسخگویان نسبت به 22 عامل مشخص ذیل ومیانگین رتبه ای مربوط به هر عامل که با توجه به طیف امتیازبندی خیلی کم:1 ، کم: 2، متوسط:3، زیاد:4، خیلی زیاد: 5 محاسبه شده است در جدول شماره 3 ارائه شده است.  بدیهی است میزان میانگین رتبه ای  هر عامل، مشخص کننده میزان تاثیر آن عامل در بکارگیری وانتخاب روشهای ترویجی می باشد.

جدول شماره 3- عوامل موثر در انتخاب و بکار گیری روشهای ترویجی

عوامل موثر در انتخاب روش

میانگین رتبه ای(درصد)

سطح تحصیلی مخاطبان                         

626/3

سطح بهره برداری واحد                         

259/3

ارزش محصولات                                  

545/3

امکانات وتجهیزات                                 

580/3

داشتن دستورالعمل اجرایی                       

238/3

آشنایی مروجان از روشها                       

719/3

سهولت وراحتی روش                             

636/3

محتوای موضوعات                                

616/3

اهداف مورد نظر                                     

711/3

اعتبارات ترویجی                                     

760/3

همکاری نهادهای ذیربط                           

284/3

رغبت وتمایل کشاورزان                            

759/3

اطلاع اند ک از بکارگیری روشها                

393/3

نداشتن مهارت در بکارگیری روشها            

311/3

کمبود وسیله وامکانات                            

523/3

کمبود وسیله نقلیه                                   

612/3

نبود برنامه یا طراحی نا مناسب                 

529/3

محدودیت اختیار در انتخاب روش              

474 /3

ارزشیابی  نا مناسب                               

442/3

محدودیت امتیازی                                    

734/3

برنامه وخط مشی ابلاغی                         

568/3

میزان دسترسی به واحدهای تحقیقاتی          

307/3

  

از نظر 3/41 درصد پاسخگویان اهداف برنامه های ترویجی تا حدودی جزئیات را دربردارند،  8/40 درصد آنان نیز اعلام داشته اند که اهداف حالت کلی دارند. این درحالی است که تنها 1/7 درصد پاسخگویان اعلام داشته اند اهداف برنامه های ترویجی مشخص نمی شود.

     وضعیت دستیابی به اهداف برنامه های ترویجی به تفکیک روشهای مختلف ترویجی نشان می دهد که از بین روشهای مختلف، آموزش رودررو بالاترین میانگین را دربین سایر روشها به خود اختصاص داده است . این درحالی است که روشهایی از جمله تلفن گویا ، اینترنت و جشنواره این میزان را در حد کم دارا می باشند.

     میزان نقش کشاورزان در برنامه ریزی وتعیین اهداف برنامه های ترویجی از نظر پاسخگویان بطور کلی در حد متوسط (با میانگین رتبه ای 94/2) برآورد شده است.

       طبق اعلام نظر 7/58 درصد پاسخگویان، تلفیق روشهای مختلف ترویجی در اجرای فعالیت های آموزشی ترویجی در بیشتر مواقع انجام می شود وتنها از نظر 3/9 درصد آنها به ندرت استفاده می شود، این امر حاکی از آن است که استفاده تلفیقی از روشهای مختلف در فعالیت های ترویجی به میزان قابل توجهی انجام می پذیرد.

        82/34 درصد پاسخگویان نسبت به واگذاری اجرای روشهای ترویجی به بخش خصوصی نظر مثبت دارند. در این خصوص ازبین روشهای ترویجی ، کلاس آموزشی (2/54 درصد) ، کارگاه آموزشی ( 2/53 درصد) ونمایش طریقه ای (6/50 درصد ) از روشهایی هستند که بیش از 50 درصد پاسخگویان معتقدند که قابلیت واگذاری به بخش خصوصی را دارند . در خصوص سایر روشها ی ترویجی کمتر از 50 درصد پاسخگویان نسبت به واگذاری آنها به بخش خصوصی نظر مثبت داشتند.

          56/18 درصد پاسخگویان اعلام نموده اند روشهای ترویجی دارای دستور العمل و15/72 درصد آنها عدم وجود دستورالعمل وآیین نامه را برای روشهای ترویجی اعلام داشته اند.

           بررسی نظرات پاسخگویان نسبت به تاثیر ارزش محصولات در بکارگیری روشهای ترویجی نشان می دهد که ارزش محصولات تاثیر نسبی قابل توجهی را در این خصوص دارد. ومیزان تاثیرآن درحد متوسط تا زیاد برآورد شده است.

       دانش ومهارت مامورین ترویج از نظر پاسخگویان در حد متوسط به بالا وتا حد زیاد در بکارگیری روشهای ترویجی تاثیر دارد.

   ب) نتایج آمار استنباطی و تحلیلی:

1-  بین سطح تحصیلی پاسخگویان و نظرات آنان در مورد بعضی عوامل موثر در انتخاب و بکارگیری روشهای ترویجی همبستگی معنی داری وجود داشته است :

·        در مورد تاثیر آشنائی مروجان از نحوه بکارگیری روشها ،   افراد با سطح سواد پائین تر اعتقاد بیشتری به تاثیر آشنائی مروجان داشتند تا افراد با سطح سواد بالاتر(در سطح معنی داری 5 درصد).

·        در مورد نقش پائین بودن اطلاعات مروجان در انتخاب روش، افراد با سطح سواد بالاتر تاثیر آنرا بیشتر از دیگران ابراز داشته اند (در سطح معنی داری 5 درصد).

·        نقش ارزش محصولات تولیدی را در انتخاب روش، افراد با سطح سواد بالاتر کمتر از افراد دیگر ابراز داشته اند( در سطح خیلی معنی داری 1 %)، هرچند همانطوریکه در آمار توصیفی اشاره شده است اکثریت پاسخگویان میزان تاثیر عامل مذکور رادر حد زیاد تا خیلی زیاد عنوان نموده بودند.

·        نقش دستورالعمل اجرائی درانتخاب روشها را نیز افراد با سطح سواد کمتر بیشتر از دیگران ابراز داشته اند و این می تواند بدان معنی باشد که مروجان سطوح اجرائی بیش از دیگران(درسطح خیلی معنی داری1%) از نداشتن دستورالعمل اجرائی روشها در تنگنا قرار داشته اند.

·        نقش برنامه و خط مشی اجرائی در انتخاب روشهارا نیز افراد دارای سطح تحصیلی بالاتر درسطح معنی داری 5 درصد، کمتر از دیگر سطوح تحصیلی ابراز داشته اند که این نیز فشار نامطلوب و ناخواسته برنامه هارا در سطوح اجرائی روستائی که یکی از عیوب برنامه های از بالا به پائین است نشان می دهد.

 2- بین ویژگی سابقه خدمت ترویجی پاسخگویان و نظرات آنان در مورد بعضی عوامل موثر در انتخاب و بکارگیری روشهای ترویجی همبستگی در سطح معنی داری 5 درصد وجود داشته است:

الف -همبستگی مثبت بین سنوات خدمت ترویجی و نظرات آنها در مورد میزان تاثیر عوامل زیر در انتخاب و بکارگیری روشهای ترویجی وجود داشته است:

    1. تاثیر آشنائی مروجان از بعضی روشهای ترویجی              2. تاثیر اهداف مورد نظر برنامه های ترویجی           3. نقش در دسترس بودن دستورالعمل اجرائی روشها ی ترویجی.

        ب-   همبستگی منفی بین سنوات خدمات ترویجی و نظرات آنها در مورد میزان تاثیر کمبود اطلاعات مروجان از نحوه بکار گیری بعضی روشهای ترویجی در انتخاب و بکار گیری آن روشها.

        مهمترین نتیجه ای که از این اطلاعات حاصل می شود آن است که طبق نظرات اعلام شده هرقدر اطلاعات مروجان از نحوه اجرا و بکار گیری روشهای مختلف ترویجی افزایش یابد و دستورالعمل های دقیق در مورد روشهای ترویجی در دسترس مروجان و مجریان برنامه های ترویجی قرار گیرد ، باعث استفاده از روشهای ترویجی مناسب تر و موثرتر خواهد شد که در نتیجه اثربخشی بهتری را درجهت دستیابی به اهداف حاصل می نماید .

3- بین رشته تحصیلی پاسخگویان (از نظر کشاورزی یا غیر کشاورزی بودن) و نظرات آنان در مورد تاثیر سطح بهره برداری واحد کشاورزی در انتخاب و بکار گیری نوع روش ترویجی همبستگی در سطح معنی داری 5 درصد وجود داشته است. افراد تحصیلکرده رشته  های کشاورزی بیش از دیگران اعتقاد به تاثیر سطح یا اندازه واحد بهره برداری در انتخاب نوع روش ترویجی مناسب داشتند.

4- بین امکانات و تجهیزات مورد استفاده در جامعه آماری مورد تحقیق  و نظرات ارائه شده در مورد میزان تاثیر بعضی عوامل در انتخاب وکاربرد روشهای ترویجی همبستگی معنی داری به شرح زیروجود داشته است :

      الف-  همبستگی خیلی معنی داری درسطح 1 درصد آماری بین امکانات و تجهیزات موجود و تاثیر عوامل زیر در انتخاب و بکار گیری  روش ها ی ترویجی ابراز شده است:

      -   سهولت و راحتی روش          -   محتوای موضوعات                  -    اعتبارات ترویجی               

     - رغبت و تمایل کشاورزان            - کمبود اطلاعات مروجان در مورد نحوه اجرای روشهای ترویجی.

      ب-  همبستگی معنی داری در سطح 5 درصد آماری بین امکانات و تجهیزات موجود و تاثیر عوامل زیر در انتخاب و بکار گیری روشها ابراز شده است :

      - اهداف مورد نظر برنامه های ترویجی                   -  مهارت نداشتن مروجین در بکارگیری روشها

   یعنی آنکه هرقدر مناطق از نظر امکانات و تجهیزات ترویجی از وضعیت مطلوب تری برخوردار بوده اند تاثیر عوامل مذکور را بیشتر ارزیابی نموده اند.

5-رگرسیون عوامل موثر در تبیین متغییر وابسته " انتخاب و بکارگیری روشهای ترویجی"  عوامل تاثیر گذار را به ترتیب بیشتر بودن سهم آنها به شرح زیر مشخص نموده است (جدول شماره 4):

1. برنامه و خط مشی ابلاغی( X1 )                          2. ارزش محصولات تولیدی (X 2 )              

        3. محتواوموضوعات مورد نظر       (X3 )                     4 . اعتبارات فعالیتهای ترویجی( X4  )                   

    براساس ضرایب    B    محاسبه شده معادله رگرسیونی به شرح زیر می باشد:

Y = 3.338 X1 + 2.117X 2 + 1.231 X3 + 1.189 X4

جدول 4- تعیین سهم متغیرها و عوامل موثر در تبیین میزان بکارگیری روشهای ترویجی

ردیف

متغیرها

B

R2

Beta

t

سطح معنی دار

درصد پیش بینی

1

2

3

4

5

6

7

8

9

برنامه و خط مشی ابلاغی

ارزش محصولات تولید شده

محتوا وموضوعات مورد نظر

اعتبارات فعالیتهای ترویجی

میزان دسترسی به مراکزتحقیق

آشنائی مروجان از روشها

امکانات و تجهیزات

کمی اطلاع از بکارگیری روش

سطح واحد بهره برداری مخاطبین

338/3

117/2

231/1

189/1

300/1

144/2

507/1-

062/1

314/1

930/0

953/0

958/0

960/0

961/0

961/0

962/0

962/0

963/0

277/0

175/0

103/0

105/0

102/0

185/0

127/0-

085/0

100/0

 

919/5

065/3

943/1

300/2

404/2

237/3

559/2-

025/2

981/1

 

000/0

002/0

053/0

022/0

017/0

001/0

011/0

044/0

048/0

93

3/2

5/0

2/0

1/0

1/0

1/0

1/0

1/0

 

بحث و جمعبندی نتایج:

- درصد بالایی از جنسیت پاسخگویان مردان می باشند این امر حاکی از آن است که اجرای فعالیت های ترویجی عمدتاً بر عهده مردان می باشد و نقش زنان دراین خصوص حداکثر در حد 10 درصد است. لازم است درصورت نیاز ،  نسبت کارشناسان زن متناسب با تعداد بهره برداران زن در بخش کشاورزی و روستائی تکمیل گردد.

- درصد بالائی از پاسخگویان پژوهش دارای سطوح تحصیلی لیسانس وفوق لیسانس می باشند. سطح تحصیلی  بالای دست اندرکاران فعالیت های ترویجی پشتوانه قابل توجهی برای ارتقاء سطح اجرای فعالیت های ترویجی و بکارگیری یافته های جدید

 

علمی و تجربی در این خصوص می تواند باشد. به نظر می رسد تحقق این امر با اجرای دوره های آموزشی کاربردی کوتاه مدت به راحتی قابل دسترس باشد.

- با توجه به آنکه بیش از 74 درصد پاسخگویان دارای تحصیلات در رشته های مختلف کشاورزی می باشند.  این امر می تواند پتانسیل مناسبی را برای توسعه روشهای جدید و فنی ایجاد نماید، اما از طرف دیگر با توجه به آنکه فقط 9/14 در صد پاسخگویان دارای رشته های تحصیلی ترویج و توسعه روستائی می باشند.  این موضوع ضعیف بودن دست اندر کاران ترویج را از لحاظ آشنائی با علوم ترویجی نشان می دهد که ضرورت دارد به نحو مناسبی این درصد افزایش یابد، و همچنین لازم است برای کلیه کارشناسان و کارکنانی که دارای رشته تحصیلی ترویج نمی باشند، دوره های آموزشی  ضمن خدمت در خصوص اصول ترویج کشاورزی و دروس ضروری مرتبط با امر ترویج کشاورزی برگزار گردد.

- میانگین کلی درصد افرادی که وجود وسایل و امکانات مورد نیاز در اجرای فعالیت های ترویجی را در حوزه فعالیت خویش ابراز نموده اند 95/37 درصد می باشد. این مقدار حاکی از ضعف شدید در وجود تجهیزات و امکانات مورد نیاز اجرای برنامه های ترویجی می باشد و براساس آن نیز نمی توان انتظار قابل توجهی را در بکار گیری انواع روشها توسط مجریان فعالیت های ترویجی  داشت .     وضعیت استفاده از این وسایل و تجهیزات و امکانات موجود نیز 12/36 درصد می باشد که در این خصوص نیز اختلاف 83/1 درصدی بین امکانات و استفاده از آنها وجود دارد  که هرچندتفاوت ناچیزی را نشان می دهد ولی تصور محقق براساس مشاهدات و تجارب عینی این است که در بعضی مناطق یا نحوه کاربرد دقیق و بهینه وسایل برای همگان روشن نباشد و یا سیستم بروکراتیکی وجود دارد که استفاده سریع و بموقع را محدود می نماید و بایستی تمهیدات لازم در این زمینه ها نیز فراهم شود.

   - از بین روشهای مختلف ترویجی  بیشترین درصد ( 1/84 درصد) پاسخگویان  اعلام داشته اند که از روش کلاس آموزشی استفاده می شود، این درحالی است که تنها 4/8 درصد اعلام کرده اندکه از تلفن گویا استفاده می نمایند.   این امر نشان می دهد که روشهای ترویجی معمول و رایج از جمله آموزش رو در رو ، کلاس آموزشی ، بازدید ترویجی  و  جلسات ترویجی مورد استفاده بیشتری قرار می گیرند تا روشهای ترویجی نوین تر از جمله  تلفن گویا و  شیوه های مشارکتی.      لذا لازم است برای استفاده از روشهای جدید و نوین نیز که سرعت انتقال و دسترسی به اطلاعات  و حصول به اهداف را افزایش می دهند راهکارهای مناسب اندیشیده شود.

-درصد بالائی از پاسخگویان اعلام داشته اند که در برنامه های ترویجی، اهداف مشخص می گردند.  این امر اگر واقعاً درست باشد می تواند در ساماندهی برنامه های ترویجی و بکارگیری روشهای مناسب ترویجی نقطه قوت قابل توجهی باشد.   اما بیش از 40 درصد پاسخ دهندگان نیز اشاره برآن داشته اند که اهداف مشخص شده ترویجی بیشتر حالت کلی دارندو به جزئیات اشاره ای نمی شود.  و این یکی از نواقص عمده برنامه های ترویجی می تواند باشد و پیشنهاد می نماید که در برنامه ریزی های آتی ترویجی تعیین اهداف را مد نظر قرارداده و پی گیریهای لازم برای لحاظ نمودن جزئیات اهداف در برنامه های تنظیمی مورد توجه ویژه قرار داده شود ،ضمناً آموزش لازم در زمینه برنامه ریزی ترویجی و نحوه صحیح تدوین اهداف به کارکنان و بخصوص برنامه ریزان ترویجی داده شود .

- میانگین میزان دستیابی به اهداف برنامه های ترویجی در روشهای مختلف حاکی از آن است که روشهای معمول ورایج ازجمله آموزش رودر رو ، بازدید ترویجی ، کلاس آموزشی،  مزرعه نمایشی  و کارگاه آموزشی از نظر پاسخگویان پژوهش موفقیت بیشتری را در دستیابی به اهداف ترویجی دارند.  در حالیکه بیشتر روشهای انبوهی و تعدادی از روشهای جدید انفرادی از جمله روش   پرچم صحرائی از نظر پاسخگویان دردستیابی به اهداف ترویجی چندان موفق نبوده اند.

       در اینجا باید توجه داشت که برای اینکه یک روش در دستیابی به اهداف موفق باشد باید:   اولاً آن روش، مناسب هدف تعیین شده باشد و ثانیاً نحوه استفاده و کاربرد روش بایستی به نحو صحیحی انجام گرفته باشد که لازمه آن داشتن و دانستن دستورالعمل مناسب و آموزش کافی کارکنان در زمینه ویژگی های هر روش، موارد کاربرد آن و چگونگی اجرای صحیح آن می باشد، بعلاوه به کارکنان ترویج بایستی آموزش و آگاهی داده شود که روشهای آموزش انبوهی بیشتر باهدف جلب توجه و ایجاد علاقمندی به موضوعات مورد نظر طراحی می گردند و بادر نظر گرفتن مراحل پذیرش،  در مراحل بعدی با استفاده ازتلفیقی از  روشهای گروهی و انفرادی مناسب  بایستی مخاطبین را تا مرحله پذیرش و تثبیت پذیرش همیاری نمود.

- نقش کشاورزان در برنامه ریزی و تعیین اهداف برنامه های ترویجی در حد متوسط اعلام گردیده است.    این امر حاکی از مشارکت نسبی و تاحدی ضعیف کشاورزان می باشد که نیاز به تقویت دارد. دراین خصوص لازم است برنامه ریزان و دست اندرکاران ترویج، میزان مشارکت کشاورزان را در تعیین نیازهای فنی و مهارتی، اهداف و برنامه های ترویجی افزایش دهند به نحوی که این میانگین به سطح زیاد و خیلی زیاد تبدیل گردد و یکی از بهترین شیوه ها برای افزایش میزان مشارکت کشاورزان استفاده از رهیافتهای مشارکتی[5] به جای روشهای بالابه پائین انتقال تکنولوزی[6] می تواند باشد.

-  طبق نظر پاسخگویان به میزان قابل توجهی از روشهای تلفیقی در اجرای فعالیت های ترویجی استفاده می شود.  اما کم و کیف میزان تلفیق روشها و تطبیق متناسب آنها با مراحل 5 گانه پذیرش نیاز به بررسی و مطالعه ای جدا گانه دارد.

        لازم است با توجه دقیق به مراحل مختلف پذیرش برای دستیابی به اهداف مورد نظر، برنامه های ترویجی را به نحوی تدوین و طراحی نمودکه از مجموعه ای از روشهای گوناگون مناسب به صورت تلفیقی و در جایگاه دقیق با توجیه کامل کارکنان ترویج و برنامه ریزان بهره برد.

- با توجه به اینکه فقط 82/34 درصد پاسخگویان نسبت به واگذاری اجرای روشهای ترویجی و بطور کلی اجرای فعالیت های ترویجی توسط بخش خصوصی نظر مثبت دارند ، لازم است در خصوص واگذاری امور به بخش خصوصی دقت نظر کافی و وافی بعمل آورده شود.  

        با عنایت به اینکه بیش از 70 درصد پاسخگویان پژوهش به نبود دستورالعمل و آئین نامه برای اجرای روشهای ترویجی معترف بودند،  لذا براساس آن می توان گفت در خصوص طراحی و تدوین دستورالعمل و تهیه آئین نامه های مناسب برای روشهای ترویجی ، ضعیف عمل شده است و یا دستورالعمل های تهیه شده در دسترس مناسب کاربران روشها قرارداده نشده است و در نتیجه لازم است در این خصوص برای کلیه روشهای ترویجی مورد نظر فعالیت های ترویجی، برنامه ریزی، سرمایه گذاری و پی گیری کافی صورت پذیرد.

- با توجه به اینکه ارزش محصولات در بکار گیری نوع روش ترویجی موثر شناخته شده است ، لذا در این خصوص ضمن اینکه لازم است مطالعات و بررسی های بیشتری در ارتباط با تناسب روشها با ارزش محصولات صورت گیرد . از آنجائیکه در مورد محصولاتی که ارزش بالاتری را دارا می باشند کشاورزان علاقمندی بیشتری به مشارکت و یادگیری وحتی سرمایه گذاری بیشتری دراین رابطه نشان خواهند داد، لذا از این پتانسیل علاقه و انگیزه موجود بایستی حداکثر استفاده برای برنامه ریزی مشارکتی کشاورزان بعمل آید و در مورد محصولاتی که ارزش اقتصادی کمتری برای کشاورزان دارند تلاش بیشتری درجهت توجیه اهمیت  سایر منافع کشت محصول بعمل آید تا ضمن افزایش آگاهی واقعی کشاورزان در مورد محصول، زمینه لازم برای ایجاد علاقمندی جهت کسب آموزش و نهایتاً مشارکت عملی آنان در یاد گیری فراهم گردد.  ضمناً، می بایست تناسب روش انتخابی برای هر محصول براساس ارزش اقتصادی آن بررسی و مورد عمل قرار گیرد.  به نظر می رسد برای محصولات با ارزش اقتصادی بالا از روشهای موثرتر و احتمالاً با هزینه نسبتاً بالاتر استفاده نمود و در اینصورت می توان از کمک بخش خصوصی و نیز تسهیم هزینه توسط بهره برداران در صورت موافقت آنان استفاده نمود.

- دانش ومهارت مامورین ترویج نقش موثری را در بکارگیری انواع روشهای ترویجی دارد.

   با توجه به آنکه میانگین کلی میزان دانش ومهارت ماموران ترویج در بکارگیری روشهای ترویجی در حد متوسط تا زیاد برآورد شده است (اطلاعات جدول 21-4) اما لازم است دانش ومهارت ماموران ترویج به حدی افزایش داده شود که نه تنها میانگین آن بالاتر از حد زیاد باشد بلکه نسبت به هر یک  از روشهای ترویجی نیز از مهارت کافی  برخوردار باشند .

    عدم اطلاع دقیق از روشهائی که می تواند مسئله و موضوع خاصی را به نحو بهتری ترویج و توسعه دهد باعث می شود که آن شیوه مورد غفلت واقع شود . از طرف دیگر عدم آگاهی دقیق در مورد دستورالعمل استفاده دقیق از یک روش باعث عدم بهره گیری کافی از روشهای مورد استفاده خواهد شد.  براین اساس می توان گفت  افزایش دانش و مهارت مامورین بطور قطع در  بهبود کمی و کیفی روشها ی ترویجی تاثیر قابل توجهی دارد و لازم است از طرف دست اندر کاران برنامه ریز در این خصوص توجه و دقت کافی بعمل آید و این امر باید در دستور کار دفاتر ستادی مرتبط در وزارتخانه و استانها قرار گیرد . 

- میانگین های رتبه ای میزان حضور ، مشارکت واستقبال به تفکیک هر یک از روشهای ترویجی نشان می دهد که میزان حضور ، مشارکت واستقبال کشاورزان از روشهای ترویجی از 023/2 تا 03/4 ( از حد کم تا حد زیاد) متفاوت است که در این خصوص روش آموزش رودررو (با میانگین رتبه ای03/4) در مرتبه اول روشها قرار گرفته است. پنج اولویت اول روشهای ترویجی که حضور واستقبال کشاورزان در آنها قویتر بوده است عبارتند از:

1- آموزش رودررو   2- بازدید ترویجی   3- مزرعه نمایشی 4- کارگاه آموزشی 5- جشن محصول

پنج اولویت آخر که حضور، مشارکت واستقبال کشاورزان در آنها ضعیف تر اشاره شده است عبارتند از:

1-اینترنت  2-تلفن گویا    3- پرچم صحرایی  4- طرح تحقیقی– تطبیقی    5- تماس تلفنی

پیشنهاد می نماید که اولاً روشهائی که باعث جلب مشارکت واستقبال کشاورزان می گردد بیشتر مورد استفاده قرار داده شود و بودجه و برنامه ها در جهت توسعه استفاده از روشهای مذکور هدایت گردد و ثانیاً در موقع استفاده از سایرروشها به نحوی عمل گردد که سهم مشارکت کشاورزان  در اجرای آنها به هر طریق ممکن افزایش داده شود.

- از بین 29 روش ترویجی مشخص شده، از نظر 8/69 % پاسخگویان پژوهش، روش آموزش رودررو مناسبترین روش برای افراد کم سواد می باشد. از روشهای دیگر که بالاترین درصد نظر پاسخگویان را در این خصوص دارا بوده اند عبارتند از:   بازدید ترویجی ، نمایش فیلم ، استفاده از عکس واسلاید.  بنابراین برای جوامعی که  از سطح سواد کمتری برخوردارند بایستی از این روشها بیشتر استفاده نمود. و بهر حال روشهائی که  جنبه های سمعی و بصری بیشترو بهتری دارند کارساز تر خواهند بود.

- برای کشاورزان خرده پا روش آموزش رودررو با میانگین رتبه ای 835/3 در اولویت اول روشهای ترویجی قرارگرفته و کاربرد موثر و مناسبی دارد . بعد از آن روشهای بازدید ترویجی (62/3) ، برنامه های رادیویی ( 577/3) ، نمایش فیلم ( 529/3) ، مزرعه نمایشی (496/3) و کلاس آموزشی ( 402/3) در اولویتهای بعدی روشهای مناسب برای کشاورزان خرده پا قرار دارند.     بنابراین  استفاده و بکار گیری بیشتر روشهای فوق را در برنامه های آموزشی ترویجی توصیه می نماید.  

 - با توجه به تاثیر کلیه 22 عامل مطرح شده بر انتخاب وبکارگیری روشهای ترویجی که از نظر پاسخگویان بالاتر از حد متوسط ونزدیک به حد زیاد می باشد. لازم است که در مورد بررسی وشناخت کلیه عوامل مطرح شده وکاهش یا حذف اثرات منفی آنها بر انتخاب وبکارگیری روشهای ترویجی بعنوان یک ضرورت واستراتژی حاکم بر برنامه های ترویجی نگریست واین امر ضرورت توجه کارشناسانه تر ومدیریتی را به این مسئله طلب می نماید.

پیشنهادات

باتوجه به اهمیتی که پیشنهادات ممکن است داشته باشد بطور خلاصه  به آنها اشاره می گردد:

v     آموزش اصول ترویج و دروس مربوطه و همچنین آموزش روشهای ترویجی مختلف، موارد کاربرد و چگونگی اجرای آنها بعنوان یکی از آموزشهای حین خدمت برای کلیه کارشناسان ترویج کشاورزی منظور و اجرا گردد.

·        در موقع مشخص نمودن نوع روشهای ترویجی در برنامه های ابلاغی ترویجی به مناطق نبایستی فراموش کرد که باید به روشهای مختلفی اشاره نمود تا دست مروج و کارشناس ترویج برای برگزیدن روش مناسب موقعیت باز باشد و حسب توان و شرایط، روشی را برگزیند که بهتر پاسخگو باشد و مجبور به انتخاب و اجرای روش کلیشه ای مشخص شده خاصی نباشد.

·         در تدوین برنامه ها ی ترویجی، به اهداف اختصاصی توجه خاص شود و در مورد تدوین صحیح اهداف به کارکنان ترویج و بخصوص برنامه ریزان در کلیه سطوح آموزش کافی داده شود و اهمیت توجه مستمر به اهداف در طول برنامه جدی گرفته شود.

·        برای دستیابی به هر هدف اختصاصی، روشهای ترویجی متناسب دستیابی به آن هدف معرفی و دربرنامه پیشنهاد گردد.

·        دستورالعمل دقیق اجرای هر روش ترویجی ضمیمه برنامه گردد و به آموزش عملی کارکنان مجری برنامه برای تسلط عملی و کافی در اجرای دقیق دستورالعمل توجه شود.

·        در موقع پیشنهاد روشهای ترویجی و مطابقت آنها با اهداف اختصاصی و مرحله ای در برنامه ، تطبیق هر روش یا روشهای پیشنهادی با هریک از مراحل پنج گانه پذیرش نوآوری (آگاهی، علاقمندی، ارزیابی ، آزمایش و پذیرش)دقیقاً مورد توجه واقع و تشریح گردد.

·        برای دستیابی به اهداف، منطبق با مراحل پذیرش، تلفیق بهینه و هماهنگ روشها ی ترویجی مد نظر قرار گیرد .

·        مشارکت کشاورزان در برنامه ریزی و تعیین اهداف برنامه های ترویجی به طرق مختلف افزایش داده شود و از رهیافتهای مشارکتی  ضمن دادن آموزش عملی به کارکنان در این راه استفاده مناسب و بموقع انجام شود.

·        برای مشارکت بیشتر کشاورزان در شیوه های آموزشی از روشهای گروهی مناسب و جذاب که مشارکت بیشتر آنان را می طلبد بهره برداری نمود.

·        تا جای ممکن به جای روشهای بالا به پایین انتقال تکنولوژی از رهیافت های مشارکتی  استفاده بیشتری به عمل آید.

·        دستورالعمل روشهای ترویجی مشتمل بر موارد کاربرد، چگونگی و مراحل اجرا به صورت هند بوک زیبا و جذاب تهیه و در اختیار کلیه مروجین قرارداده شود.

·        در موقع تنظیم برنامه های آموزشی ترویج به ارزش محصول از نظر کشاورز توجه بیشتری شود و چنانچه قیمت محصول انگیزه بیشتری برای بعضی افراد دارد ،ازآن انگیزه برای مشارکت بیشتر آنها در اداره و اجرای برنامه های آموزشی  استفاده گردد،  و چنانچه قیمت محصول انگیزه لازم را فراهم نمی نماید مقدم بر هر آموزشی به توصیف و توجیه اهمیتی که کشت آن محصول برای کشاورزان و جامعه خواهد داشت پرداخته شود و از ایجاد انگیزه لازم در کشاورز اطمینان حاصل شود. در مورد محصولات پر درآمد می توان از بخش خصوصی برای برنامه های ترویجی لازم با تسهیم هزینه توسط بهره برداران نیز استفاده نمود.

·        نحوه استفاده صحیح و مستمر و بجا از وسایل کمک آموزشی به کارکنان آموزش داده شود و ترتیبی اتخاذ گردد که وسایل مذکور در دسترس مروجان  بدون تشریفات زاید قرار گیرد.

·        زمینه های لازم برای استفاده از روشهای جدید مانند تلفن گویا ، اینترنت و روشهای ارتباطات و فناوری اطلاعات سریعتر فراهم گردد.

·        برای مناطقی که کشاورزان کم سواد و مسن بیشتری دارند از روشهای  بازدید ترویجی ، نمایش فیلم ، استفاده از عکس و اسلاید وآموزش رو در رو با حداکثر بهره گیری از وسایل سمعی و بصری استفاده بیشتری به عمل آید.

·        برای کشاورزان خرده پا نیز علاوه بر روشهای فوق میتوان از برنامه های رادیویی، کلاس و کارگاههای آموزشی و مزارع نمایشی نیز بهره برد.

·        اعتبارات لازم هماهنگ با ابزار ، وسایل ، امکانات و وسایل نقلیه مورد نیاز برنامه های ترویجی طبق یک برنامه زمانبندی شده مدون و دقیق بموقع تدارک گردد . لازم است  قسمت تدارکات تخصصی فعالیت های ترویجی تاسیس و یا تقویت گردد.

 

 

 

فهرست منابع

  1. اوکلی، پیتر و گارفوث، کریستوفر، راهنمای آموزش و ترویج ، وزارت جهاد سازندگی ، تهران 1369 ( ترجمه محمد حسن عمادی).
  2. آقاسی زاده ، فتح اله، آموزش بزرگسالان در ترویج کشاورزی ، مجله جهاد شماره197-196 تهران ،سال 1376 .
  3. احمدیان، محمد، مقدمات تکنولوژی آموزشی،1371.
  4. راجرز، اورت ام و شومیکر، اف فلوید -  رسانش نوآوریها، دانشگاه شیراز، 1569( ترجمه عزت اله کرمی و فنائی).
  5. رشید پور، ابراهیم، ارتباط جمعی و رشد ملی، تهران، انتشارات موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، دانشگاه تهران، 1348.

6.   زمانی، غلامحسین، عزت ا...کرمی، محمد باقر لاری، 1377، بررسی روشهای مناسب ترویجی در استان فارس، دفتر مطالعات بررسی روشهای ترویجی.

  1. سوان سون، برتول، 1370، مرجع ترویج کشاورزی( مترجمان:اسماعیل شهبازی ج احمد حجاران).
  2. شهبازی ، اسماعیل،1372توسعه و ترویج روستائی، انتشارات داتنشگاه تهران.
  3. شهبازی اسماعیل،برنامه ریزی برای ترویج و توسعه روشهای نوین در روستا، انتشارات مدرسه عالی همدان.
  4. شاه ولی ، منصور و مشفق، ژیلا رسانه های مکتوب ، بهترین منابع اطلاعات برای کشاورزی در عصر حاضر، مجله جهاد  شماره 260 سال 1382 تهران.
  5. صباغیان، زهرا ، روش های سواد آموزی بزرگسالان ، تهران : مرکز نشر دانشگاهی1372.
  6. عباسی ، محمد رضا، روش شناسی آموزش بزرگسالان ، مجله جهاد شماره 206و 207-1377تهران- وزارت جهاد سازندگی.
  7. عباسی ، محمد رضا، نیاز سنجی آموزشی شالوده آموزشهای ترویج ، مجله جهاد شماره 190- 191- 1377 تهران – وزارت جهاد سازندگی.
  8. فمی و دیگران، چالشها و راهبردهای بهسامانی نظام های ترویج کشاورزی در آسیا، مجله جهاد شماره 262 سال 1383 تهران.
  9. حجازی ،یوسف، 1362، اصول آموزش در ترویج کشاورزی ، دانشکده کشاورزی بوعلی سینا، همدان.
  10. چرم زاده ، رضا، ترویج کشاورزی در اندونزی ، مجله جهاد شماره 190-191 وزارت جهاد سازندگی 1375 تهران.
  11. ماتور، کانواربی. ارتباطات برای توسعه و تغییر اجتماعی ( مترجم: تیمور محمدی) ، تهران انتشارات سازمان برنامه و بودجه 1376.
  12. محسنیان راد، مهدی، آموزش از رادیو برای توسعه، تهران: اداره کل ترویج و مشارکت مردمی وزارت جهاد سازندگی، 1374.
  13. محسنیان راد، مهدی، ارتباط شناسی، تهران:سروش، 1374
  14. محسنیان راد، مهدی، توسعه روستاها نیاز مند تحقیقات ارتباط جمعی ، روزنامه رسالت شماره 2040.
  15. ملک محمدی ، ایرج ، مبانی ترویج کشاورزی. تهران : مرکز نشر دانشگاهی،1371.
  16. معتمد نژاد ، کاظم . وسایل ارتباط جمعی . تهران : انتشارات دانشگاه علامه طباطبائی، 1371.
  17. مک دونالد، آیان و دیوید هیول، مهارتهای ارتباطی در خدمت توسعه روستائی ( مترجم: منصور شاه ولی) تهران، معاونت ترویج و مشارکت مردمی وزارت جها د سازندگی 1376.
  18. مرکز نشر و تصویر معاونت ترویج و مشارکت مردمی. ویژه نامه سومین جشنواره دوسالانه رسانه های آموزشی- ترویجی 1378.
  19. دستورالعمل برگزاری نمایشگاههای ترویجی، معاونت ترویج و مشارکت مردمی. گزارش اداری.
  20. وبستر، م. تئوریهای جامعه اطلاعاتی، مترجم: ا- قدیمی، فصلنامه رسانه، سال دهم شماره 3.
  21. هربرت لیونبرگر چال، اچ ،گوئی ، انتقال تکنولوژی ( از محققان به بهره برداران کشاورزی) ترجمه دکتر محمد چیذری.
  22. هاوکینز، اچ، اس، وان ،ا، ام ،وی کاری، ج و، 1373 فرایند ترویج کشاورزی و دامپروری،ترجمه: ن اوکتابی ، چاپ اول، سلسله انتشارات روستا و توسعه : شماره 14.
  23. یاسمنی خیابانی، بررسی برخی عوامل موثر در کاربرد رسانه های آموزشی از دید گاه مروجین و مددکاران ترویج استان تهران. پایان نامه کارشناسی ارشد بخش ترویج و آموزش کشاورزی دانشگاه تریت مدرس 1376.
  24. یعقوبی نژاد، محمود و همکاران،مجموعه فرمهای ارزیابی فعالیت های ترویجی براساس معیارها وشاخص ها، دفتر مطالعات وبررسی روشهای ترویجی، معاونت ترویج1377.


[1]  - Correlation  Coefficient       

2.   Pearson

[3].    Spearman

[4] .   Kendal tou-b

[5] .  PRA=  Participatory Rural Appraisal

[6] . TOT = Transfer Of Technology

برچسب‌ها:
امیر یکشنبه پنجم اسفند 1386 ادامه مطلب